Borstelstertpossum (Gewone borstelstertpossum, Australiaanse borstelstertpossum, Leeuwerpossum)

Die borstelstertpossum (Trichosurus vulpecula), ook bekend as die gewone borstelstertpossum, Australiaanse borstelstertpossum of leeuwerpossum, is ‘n klein tot middelgroot boswoud- en stedelike baarddier wat oorspronklik in Australië voorkom. Dit is een van die mees algemene possumsoorte op die kontinent en word tans ook in Suid-Afrika, Nieu-Seeland en verskeie eilandgemeenskappe gevind as gevolg van menslike aktiwiteit. Die soort is bekend vir sy duidelike strookpatrone op die rug, lang, dik vlassterte en uitgesproke gesigsmetings wat dit laat lyk soos ‘n klein vos. Met ‘n wye verspreiding en groot aanpasbaarheid, het die borstelstertpossum ‘n belangrike rol in die ekosisteme waar dit voorkom, en is dit ‘n prominente voorbeeld van ‘n soort wat suksesvol in mens-gemaakte omgewings aangepas het.

Die wetenskaplike naam Trichosurus vulpecula kom uit die Grieks en Latyn. Die genusnaam Trichosurus is afgelei van die Griekse woordeskat: trichos (haar) en oura (stert), wat letterlik “haarstert” beteken. Hierdie verwysing benadruk die soort se kenmerkende, digte, bont stert wat dikwels meer as die helfte van sy liggaamslengte beslaan. Die spesifieke naam vulpecula is Latyn en beteken “klein vos”, wat verwys na die soort se fyn, vosagtige gesig, skerp ore en die donkerbruin kleur van die vel rondom die oë wat die indruk wek van ‘n vosmas. Die naam is deur die Franse naturalis Georges Cuvier in 1827 gegee, gebaseer op ‘n specimen wat uit die kusgebiede van Nova-Suïd-Wales gekleur was. Die term “vulpecula” is dus nie ‘n verwysing na gedrag nie, maar eerder ‘n visuele vergelyking met die kleiner, skerpgesigde vossoorte. In die Afrikaanse taal word die soort vaakweg genoem as “borstelstertpossum” weens die unieke, borstelagtige stert, terwyl “leeuwerpossum” ‘n meer dramatiese, simboliese benaming is wat verwys na die voorkoms en die soort se vermeende moedige houding in die wild. Die wetenskaplike benaming behou die oorspronklike etnobiologiese en morfologiese karakteristiek van die soort en onderstreep die tydlose identifikasie van dié dier in die wetenskaplike literatuur.

Die borstelstertpossum is ‘n klein tot middelgroot buisstaartdier met ‘n gemiddelde liggaamslengte van 40 tot 65 cm, waarvan ongeveer 30 tot 50 cm van die stert beslaan. Die gewig varieer tussen 1,5 en 4 kilogram, afhangende van geslag, voeding en leeftyd. Males is gewoonlik groter en swaarder as vroue. Die vel is dig en bot, met ‘n grysbruin of donkerbruin grondskakering wat dikwels met wit of grys strookpatrone langs die rug en nek gemeng is. Sommige individue kan selfs ‘n rooibruin of swart tint toon, veral in die wintermaande. Die kop is relatief klein, met ‘n skerp, puntige snuit en groot, oorleunende oë wat goed ontwikkel is vir nagvisie. Die oore is groot, blink en beweegbaar, wat die dier help om geluide uit verskillende rigtings te lokaliseer. Die voorpote is klein, maar sterk, met vier lang, krullende vingers en ‘n opposabele duim wat dit in staat stel om takke vas te klamp. Die agterpote is langer en slank, met vier vingers en ‘n stevige, spits-vormige teen wat die dier help om te klim en balans te hou. Die stert is ‘n merkwaardige kenmerk: lang, dig en vol haar, en funksioneer nie net as ‘n balansorgaan nie, maar ook as ‘n vervoermedium – die possum kan hiermee op ‘n tak gaan lê of daarop ‘n rustplek bou. Die kiel van die stert is vlekkies en ruwe, wat die grip verbeter. Die tandestructuur is tipies voor ‘n omnivore: agtertande met plat oppervlaktes vir kners, en voortande wat geskerp is vir beet. Alhoewel die possum geen kloue het, het dit ‘n baie effektiewe manier van handhaaf van ‘n grasplantjie of tak met die voorpote en stert tegelykertyd, wat dit in staat stel om op klein takke te beweeg sonder dat dit val.

Die biologie van Trichosurus vulpecula is ‘n komplekse mengsel van fisiologiese, gedrags- en evolusionêre aanpassings wat die soort se sukses in diversiteit van habitats toegelaat het. Die soort is primêr nagaktief (nocturnal), wat beteken dat dit hoofsaaklik in die donker ure aktief is. Hierdie gedrag verminder kontras met predators wat dagaktief is, en maak gebruik van die hoë visuele akkuraatheid van die oë, wat met ‘n grote tapetum lucidum (‘n spieëlvlak agter die retina) verseker is vir beter sien in die donker. Die possum het ‘n uitgebreide reukorgaan wat dit in staat stel om voedsel, mate en gevaar te identifiseer, en die ore is sensitief vir hoge frekwensies, wat nuttig is vir kommunikasie en predatorvoorsiening. Fisiologies is die soort warmbloedig met ‘n stabiele liggaamstemperatuur van ongeveer 35°C, en kan temperatuurswings in die omgewing verduur dankie aan ‘n digte, dubbel-laag haarbedekking wat isolasie bied. In winter kan die possum ‘n laer metaboliese tempo aanneem, wat energiebesparing bevorder. Daar is ook bewyse dat sommige individue ‘n korttermijn toestand van ‘n semi-hibernasie’ kan doormaak in uiterste koue of voedselgebrek, hoewel dit nie so uitgesproke is as by ander soorte. Die possum se spijsverteringstelsel is aanpasbaar; dit kan sowel plantmateriaal as dierlike voedsel verteer, met ‘n lang darmstelsel wat die afbraak van cellulose ondersteun. Die geslachtsorganen is ingewikkeld: vroue het ‘n duplikate vagina en ‘n duplex uterus, wat die moontlikheid bied vir twee embryo’s in verskillende uteri, alhoewel dit selde gebeur. Die soort se immunologiese stelsel is sterk, wat dit in staat stel om verskeie parasiete en siektes te weerstaan, insluitend bakteriële infeksies en virale aandoeninge soos die possummyxoomavirus wat in Suid-Afrika voorkom. Gedragsmatig is die soort hoog ontwikkel in ruimtelike navigasie, gebruik ‘n kombinasie van geurmerke, visuele herkenning en memoriëring van lokasies. Possums kan ‘n area van tot 10 ha besit, wat deur geurmerke en klippe aangedui word. Hulle gebruik ook ‘n verskeidenheid geluide, insluitend geskreeu, gegrom en geruis, vir kommunikasie. Die dier is ook bekend vir ‘n vorm van “verdedigende stilstand” wanneer dit gevaar ervaar – dit verstil, trek die stert styf in, en laat die oë groot word, wat die indruk skep van ‘n groter, bedreigende figuur.

Die oorspronklike verspreiding van Trichosurus vulpecula strek oor die hele suidelike en sentrale dele van Australië, insluitend New South Wales, Victoria, die Suid-Australiese Vlaklands, die Wes-Kus, Queensland en die Noordwest-kus. Dit is ook in die noordelike dele van die Northern Territory en in die oostelike dele van West-Australië aangetref. Die soort is ‘n natuurlike deel van die bos-, heuwel- en berglande van die kontinent, en is in die eerste plek in nat, bosagtige omgewings gevind. Sedert die 19e eeu, as gevolg van koloniale aktiwiteit, is die borstelstertpossum in verskeie lande buiten Australië ingevoer. Die grootste invloed is in Nieu-Seeland, waar die soort in die 1800’s vrygelate is vir jagers en vermoedelik ook as ‘n potensiële brug tussen die plaaslike ekosisteme. In Suid-Afrika is die soort ook in die 20ste eeu in die KwaZulu-Natal-provinsie en in die vroeë 2000’s in die Western Cape aangekweek, hoofsaaklik as gevolg van die eksport van huisdiere of as gevolg van vluchtige dier in die wild. In beide lande is die soort nou ‘n gevestigde soort wat in verskeie habitatte voorkom, maar word beskou as ‘n invasiewe soort wat die plaaslike fauna bedreig. In die tropiese dele van Australië, soos die Arnhem Land en die Kakadu-Nasionale Park, is die soort minder algemeen weens die hoë hitte en droogte, maar word dit nogtans gevind in nat bos- en rivieromgewings. Die soort is nie in die ooste van Australië in die Groot Barrier Reef-gebied of in die droë woude van die Outback aangetref nie, maar is wel in die kustgebiede van die suidelike en oostelike grensarea’s gemeenskaplik.

Die borstelstertpossum is ‘n uiters aanpasbare soort wat in ‘n wye verskeidenheid habitats voorkom. Dit is voornamlik in bosagtige en heuwelagtige gebiede aangetref, insluitend gemengde bos, suidelike loofbossies, regenwoude, en dichte struikgewasse. Die soort is ook algemeen in landskappe met ‘n hoë struikdekking, soos in beheerde bosreservate, parkareas en nature reserves. In stadsgeweste, soos Sydney, Melbourne en Brisbane, is die possum ‘n veelvoorkomende stadswild, wat in tuine, boomstruike, dakruimtes en binnegangspaaie leef. Die soort vereis ‘n minimum van 20% vegetasiedekking vir veiligheid en voedseltoegang. Dit is ook in nabyheid van waterbronne, soos riviere, vloeiende water en damme, gevind, omdat die water nodig is vir drink en ook ‘n bron van voedsel is (bv. insekte, amfibieë). Die soort verkies om in holtes te woon, wat in ou bome, rotshole, of onder mure en plintes gevind kan word. In die wild is die possum ‘n boombewoner, wat dikwels in takke op 3 tot 10 meter hoogte rus. Die ideale temperatuur bereik tussen 10°C en 25°C, en die soort vermijd buite gewone koue of hitte. In droë periodes kan die soort ‘n groot aantal dierlike voedselbronne gebruik, maar in natte seisoene is die verskeidenheid van vrugte, blare en bloeisels groter. Die soort is nie in volledig open terrein of in woestyn- of uitgestrekte grassyparkgebiede aangetref nie, omdat daar nie voldoende verborge plekke of voedsel is nie. Die soort is ook in ‘n paar riviernaburige gebiede in Suid-Afrika gevind, waar die klimaat en vegetasie vergelijkbaar is met die oorspronklike habitat in Australië.

Die borstelstertpossum is ‘n solitaire, nagaktiewe dier wat ‘n hoog ontwikkelde territoriale instelling het. Elke individu besit ‘n persoonlike territorium wat tussen 0,5 en 10 hektare groot kan wees, afhangende van die voedselbeskikbaarheid en die omgewing. Hierdie gebiede word beskerm deur geurmerke, geluide en fisieke interaksies met ander possums. Hoewel die soort meestal alleen leef, kan jong possums tot 6 maande saam met hul moeder verbly. Die soort is bekend vir ‘n complexe kommunikasiestelsel wat bestaan uit geluide, geurmerke en liggaamstaal. Die geluide sluit in skreeue, gegrom, gepiep en geruis, wat gebruik word om vrede te onderhou, gevaar te waarsku of mate te lok. Geurmerke word deur ‘n klier op die buik en die staart geproduseer en word gebruik om die rand van ‘n territorium te markeer. Die possum is ook ‘n goeie klimmer wat gebruikmaak van sy voorpote en stert om op takke te beweeg. Hy kan ook ‘n tipe “balle” of “dans” gebruik wanneer hy op ‘n tak spring, wat beteken dat hy die stert uitstrekt en die liggaam draai om die balans te behou. Die soort is ‘n vaste bewoner van ‘n gebied, en kan jare in dieselfde boom of holte bly. Wanneer die soort ‘n nuwe gebied betree, is daar ‘n tussentyd van ‘n paar dae waarin hy ‘n “test”-fase doen, waarin hy die omgewing ondersoek, geurmerke plaas en die omstandighede evalueer. Die soort is ook bekend vir ‘n vorm van “sleep-walking” in die donker, waar hy stadig en met groot aandag beweeg, wat help om geluide te minimaliseer en predatore te ontwyk. In stadse omgewings is die soort meer aktief in die vroegoggend of laat aand, en kan dit selfs in die middag uur in die skaduwee van ‘n boom of muur gevind word.

Die reproduksie van Trichosurus vulpecula is ‘n saamgestelde proses wat begin wanneer die soort 12 tot 18 maande oud is. Die paaringseisoen vind gewoonlik in die wintermaande van Junie tot September in die suidelike dele van Australië plaas, hoewel dit in die noorde later kan wees. Vroue het ‘n gesteuelde ovulasietyd, wat beteken dat die eiers pas ontwikkel wanneer die mannetjie die vrou bespring. Na die paring, wat dikwels in die donker plaasvind, is die swangerskap ongeveer 16 dae. Vroue gee gewoonlik geboorte aan ‘n klein broed van 2 tot 4 jong, alhoewel dit tot 6 kan wees in gunstige omstandighede. Die jong is gebore blind, kale en swak ontwikkel, en moet in die moeder se baarmoeder (marsupium) bly vir ongeveer 70 dae. Terselfdertyd is die moeder ‘n intensieve voedingsbron, en die jong word elke paar uur gevoer. Na die marsupiumperiode, word die jong uit die sak gehaal en word hulle ‘n week lank in ‘n holte of boomkroon geplas. Die moeder neem die jong nog ‘n maand lank mee, en hulle begin hul eerste vaste voedsel proef op 2 maande. Tot 6 maande oud is die jong nog afhanklik van die moeder, en hulle begin dan om self te jag en te klim. Die jong vorm ‘n ‘nogtans’ verband met die moeder, maar word geleidelik geëxploreer. Die lewensduur van die soort in die wild is ongeveer 5 tot 8 jaar, maar in gevangenis of in beskermde omstandighede kan dit tot 15 jaar lewe. Aan die einde van die lewe is die soort nog steeds actief, maar die vervaardiging van kinders neem af, en die geneeskundige toestand verslechter.

Die borstelstertpossum is ‘n omnivoor met ‘n uitgebreide dieet wat ‘n wye verskeidenheid van voedselbronne insluit. In die wild is die voedselbestanddeel hoofsaaklik bestaande uit blare, vrugte, bloeisels, nes, pynappels, en insekte soos skilpaddes, krekels en vlinders. Die soort is ook bekend vir die opgrawe van grond vir grondbewerkers soos mier- en boonwoortjies, en kan selfs klein amfibieë, reptiele en voëls vangs, veral in stadse omgewings. In stedelike gebiede is die soort ‘n bekende volsligter van huishoudafval, wat beteken dat dit kos uit vuilnisbakke, tuine en bakkerswinkels kan eet. Die soort is ook bekend vir die ontginning van honing, wat dit in die wild doen deur houtholtes te breek waar byenkorrels geleë is. Die possum gebruik sy voorpote en mond om voedsel te manipuleer, en kan ‘n klein stukkie vrug of bloei in ‘n paar minute verteer. Die soort is ‘n effektiewe voedselverdelingstelsel in die ekosisteem, aangesien dit vrugte versprei deur die saad in die mest te verplaat. Die possum is ook ‘n natuurlike predator van sekere insekpopulasies, wat die balans in die omgewing help handhaaf. In Suid-Afrika is die soort ‘n bedreiging vir die plaaslike flora, aangesien dit soms plante verwoes wat nie aan die soort gewoond is nie. Die soort eet ook dikwels ‘n kombinasie van dierlike en plantaardige voedsel per dag, wat die metabolisme ondersteun en die energiebehoeftes dek. Die voeding is afhanklik van die seisoen: in die winter is die voedsel wat bruin is, soos blare en grondvrugte, meer algemeen, terwyl in die somer die fris vrugte en insekte meer beskikbaar is.

Die borstelstertpossum speel ‘n multifunktionele rol in die ekosisteme waar dit voorkom. As ‘n voedselverspreider is die soort ‘n belangrike faktor in die verspreiding van saad, veral van vrugte wat in die bos en struikgewasse groei. Deur vrugte te eet en die saad in die mest uit te sit, dra die soort by tot die herbevolking van bome en struike. Dit is ook ‘n natuurlike predator van insekte, wat die populaties van skadelike soorte soos mier- en skilpadtjies beheer. In stedelike gebiede is die soort ‘n effektiewe beheermechanisme vir sekere plante en insekte wat andersoor ‘n probleem vir tuine en landbou kan wees. Die soort is ook ‘n bron van voedsel vir groot predators soos roofvogels, slae en katers, wat dit in die voedselketting plaas. In Suid-Afrika, waar die soort as ‘n invasiewe soort beskou word, is die praktiese belangrikheid meer negatief, aangesien die possum die plaaslike flora en fauna bedreig. Die soort kan die voorkoms van sekere plantesoorte verander, en kan selfs die nest van plaaslike voëls vernietig. In die wild in Australië is die soort ‘n belangrike deel van die natuurlike balans, en word dit soms gebruik in ecologiemonitoringprogramme om die gesondheid van bos- en heuwelgebiede te meet. In die toekoms kan die soort ook ‘n rol speel in biologiese beheer van sekere plante in gebiede waar die ekosisteem verstoord is. Die soort is ook ‘n belangrike modelvoorwerp in biologiese navorsing, veral in die veld van gedrag, voeding en aanpasbaarheid.

In Australië is die borstelstertpossum nie bedreig nie en word dit nie op die Rode Lys van die IUCN genoem nie. Integendeel, dit is ‘n suksesvolle soort wat in ‘n wye verskeidenheid habitatte voorkom en ‘n hoë populasie het. In Suid-Afrika en Nieu-Seeland word die soort egter beskou as ‘n invasiewe soort wat die plaaslike ekosisteme bedreig. In Suid-Afrika is die soort ‘n gevaar vir die natuurlike flora en fauna, en word dit as ‘n bedreiging vir die biosfeer van die KwaZulu-Natal-provinsie beskou. Die soort kan die groei van sekere plante belemmer, en kan die voorkoms van plaaslike voëls en insekte verander. In Nieu-Seeland is die soort ‘n bedreiging vir die plaaslike vogels, veral die klein, leggerende soorte wat in bome nestel. Om hierdie redene is daar verskeie beskermingsmaatreëls in plaas. In Suid-Afrika is die soort onderworpe aan die National Environmental Management: Biodiversity Act (NEMBA), wat dit verbied om die soort vry te laat of te versprei. In Nieu-Seeland is daar ‘n nationale program wat die soort probeer beheer deur vang, etikettering en uitroeiing in gevoelige gebiede. Die beskerming is ook gefokus op die verbetering van die plaaslike ekosisteme deur die terugvoer van plaaslike soorte en die herstel van natuurlike habitats. In Australië is die soort nie beskerm nie, maar word daar wel opgelet dat die soort nie in gevaarlike omgewings ingevoer word nie. Beskermingsmaatreëls in die wild is gerigte op die bewaring van die natuurlike habitats en die beheer van menslike invloede soos verstedeliking en landbou.

Die interaksie tussen die borstelstertpossum en mense is komplex en wissel afhangende van die konteks. In Australië is die soort ‘n gewone figuur in tuine en natuurparkareas, en word dit dikwels as ‘n interessante, maar ongevaarlike dier beskou. Mense kan die soort sien in die vroegoggend of laat aand, en dit word dikwels geobserveer in boomkronen of op dakruimtes. In Suid-Afrika en Nieu-Seeland is die soort ‘n bron van konflik, aangesien dit die plaaslike flora en fauna bedreig. In tuine kan die soort skade aanplantings veroorsaak, en in huise kan dit in dakruimtes of muurholtes bly. Die soort kan ook ‘n bron van ongemak wees wanneer dit in huise of garages ingevaar word. Die soort is nie gevaarlik nie, en het geen aantreklike aanvalsbehoeftes nie. Dit kan egter ‘n vorm van “verdedigende stilstand” toon wanneer dit gevaar ervaar, wat kan lei tot misverstande. In Suid-Afrika is daar ‘n wettige raamwerk wat die beskerming van die soort in die wild bepaal, en dit is verbode om die soort te vrylaat of te versprei. In geval van konflik, word mense aangeraden om die soort te laat rus of professionele dienste in te roep. Die soort is ook nie ‘n gevaar vir kinders of huishouddiere nie, tensy dit in ‘n gevaarlike situasie is. Die interaksie is dus meestal positief in Australië, maar negatief in lande waar die soort nie oorspronklik voorkom nie.

Die borstelstertpossum het ‘n besondere plek in die kulturele en historiese narratiewe van Australië. In Aboriginal tradisie word die soort dikwels geassosieer met slimheid, aanpasbaarheid en die vermoë om in die natuur te oorleef. Sommige stories vertel van die possum as ‘n slim dier wat deur listige planne die groter predators ontwyk. In moderne Australiese kultuur is die soort ‘n simbool van die natuurlijke ewewig en die aanpasbaarheid van diere in die stad. Die soort is ook ‘n bekende figuur in kinderboeke, animasie en dokumentêre films oor Australiese wilde dier. In Suid-Afrika en Nieu-Seeland is die soort egter nie ‘n deel van die plaaslike kultuur nie, en word dit dikwels as ‘n vreemde of onwelkom element beskou. In hierdie lande word die soort dikwels geassosieer met verwoesting en ekologiese skade, wat lei tot negatiewe persepsie. In sommige stedelike gemeenskappe in Suid-Afrika word die soort ‘n bron van humor en ironie, veral in die konteks van die “invasiewe dier” wat ‘n plaaslike ekosisteem bedreig.

In Australië is die borstelstertpossum nie ‘n beskermde soort nie en mag dit wetlik gejaag word in sekere omstandighede, veral wanneer dit in stadse gebiede skade aanrig. Die jaag is onderworpe aan plaaslike wetgewing, en jaagers moet ‘n lisensie hê. In Suid-Afrika is die soort ‘n invasiewe soort en word dit onderworpe aan die National Environmental Management: Biodiversity Act (NEMBA), wat dit verbied om te versprei of vry te laat. Die soort mag in sekere gevalle gejaag word, maar dit is ‘n streng geregtelik proses wat ‘n vergunning vereis. In Nieu-Seeland is daar ‘n nasionale program wat die soort beheer, en jaag is toegelaat in gevoelige ekosisteme. Die wetgewing in alle lande is gerigte op die beskerming van die plaaslike biodiversiteit en die beheer van invasiewe soorte. Jaag is nie toegelaat vir sport nie, maar vir ekologiese doeleindes.

Die borstelstertpossum het ‘n aantal ongewone eienskappe. Dit kan ‘n stert gebruik as ‘n stoel of ‘n balansorgaan, en kan selfs ‘n tipe “dans” gebruik wanneer dit spring. Die soort is ook bekend vir die vermoë om ‘n geurmerk te plaas wat ‘n mens kan ruik. Die soort kan ‘n geslachtskleur verander, en kan selfs ‘n vorm van “semi-hibernasie” in die winter aanneem. In Suid-Afrika is die soort ‘n bekende volsligter van huishoudafval, en kan dit ‘n tipe “sleep-walking” gebruik in die donker. Die soort is ook ‘n natuurlike predator van sekere insekte, wat die balans in die omgewing help handhaaf.