Swart kabeljou (Groenlandse kabeljou, Groenlandse turbot, Klein kabeljou)

Die swart kabeljou (Reinhardtius hippoglossoides), ook bekend as die Groenlandse kabeljou, Groenlandse turbot of klein kabeljou, is 'n klein, platvis wat tot die familie Pleuronectidae behoort. Dit is een van die min vissoorte wat in die koue, diep water van die Noord-Atlantiese Oseaan en die Noordpoolsee voorkom. Die soort word gekenmerk deur sy donkerbruin tot swart bovewys, met 'n bleekwit onderkant, en 'n klein, plattende liggaam wat geoptimeer is vir lewe op die oceaansbodem. Hoewel dit nie so groot is as ander kabeljou- of turbotsoorte nie, is dit belangrik in beide die ekologiese en kommersiële konteks. Die swart kabeljou is veral bekend vir sy rol in die noordelike oseane se voedselweb en vir die kommer wat dit in die visseryindustrie uitlok weens sy wêreldwye verspreiding en relatiewe wydverspreiding. Dit is 'n onderskeidende soort wat vaak in die huidige visserijbeleid en wetenskaplike navorsing beskou word.

Die wetenskaplike naam Reinhardtius hippoglossoides is vernoem na die Duitse bioloog Johann Reinhardt, wat in die 19de eeu bydraes gelewer het tot die studie van visse. Die genus Reinhardtius is vernoem in ere van hom, terwyl die spesifieke naam hippoglossoides afkomstig is van die Griekse woord "hippos" (paard) en "glossa" (tong), wat "soos 'n paardtong" beteken – 'n verwysing na die vorm van die vis se mond en gesig. Die benaming "swart kabeljou" is 'n alledaagse Afrikaanse term wat verwys na die vis se donker kleur en familiekenmerke, hoewel dit nie 'n ware kabeljou (Gadus spp.) is nie, maar eerder 'n verwante soort binne die groep van platvissies. Die alternatiewe name "Groenlandse kabeljou" en "Groenlandse turbot" dui op die hoofgebied van voorkoms, naamlik rondom die Groenlandse see en die oostelike Noord-Atlantiese Oseaan. Hierdie name word dikwels gebruik in vissery- en wetenskaplike dokumentasie, veral in Europa en Noord-Amerika. Die term "klein kabeljou" is 'n meer algemene benaming wat die kleinere grootte van die soort ten opsigte van ander kabeljou- en turbotsoorte benadruk. Die benaming is nie net prakties nie, maar ook nuttig in die klassifikasie van visse in die visserijbedryf waar verskillende soorte soms vergelyk word op grond van grootte en vorm.

Die swart kabeljou het 'n kenmerkende, plat en ronde liggaam wat goed aangepas is vir lewe op die oceaansbodem. Die liggaam is breed en laag, met 'n lang, agterwaarts gerigte stertvin wat 'n fyn, glansende oppervlak het. Die oë is aan die bo- of liggaamskant (meestal die linker kant) geleë, wat 'n kenmerk is van alle platvissies wat daarop aandui dat die vis op sy sy lê wanneer dit beweeg. Die oë is groot en helder, wat die vis help om te waak vir roofdier en voedsel in die duister, koue waters. Die mond is groot en open, met skerp tande wat in twee reëls gevestig is – 'n voorste reël met klein tande en 'n agterste reël met groter, vlegelagtige tande. Die onderkaak is liggies uitsteekend, wat die vis help om klein invertebrate en klein visse te vang. Die vel is glad, sonder skubbe, en het 'n dun, slymvlak wat die vis beskerm teen parasiete en besmetting. Die kleur van die bo- en onderkant verskil aansienlik: die bo- of oogkant is donkerbruin tot swart, dikwels met 'n matige, grys gloed, terwyl die onderkant wit tot bleekgeel is. Die vinnings is meestal donker, met 'n swart rand langs die agterste rand van die pectorale vin. Die eerste dorsale vin is kort en liggaamsgroot, terwyl die anale vin dieselfde lengte het. Die swart kabeljou kan tot 70 cm groot word, maar die gemiddelde grootte is tussen 30 en 50 cm. Die gewig varieer van 1 tot 5 kg, afhangende van ouderdom en voeding. Die liggaam is dig, met 'n klein vleisgewig in verhouding tot die grootte, wat die vis minder gesoek maak vir menslike consumptie, maar steeds waardevol in die visserij.

Die swart kabeljou het 'n uitgebreide verspreiding in die koue waters van die Noord-Atlantiese Oseaan en die Noordpoolsee. Sy verspreiding strek vanaf die kus van Noord- en Wes-Afrika, deur die Atlantiese oseaan tot die Noorde, insluitend die ooste van Groenland, die Kanaalsee, die Noordsee, die Barentssee en die Noord-Atlantiese kus van Noord-Amerika, insluitend die kus van Newfoundland en Labrador. In die Ooste vind die soort ook voorkoms in die waters van die Noordpoolsee en die Arktiese oseaan, waar dit in die dieper gebiede van die oseaanbodem leef. Die soort is ook in die Noord-Atlantiese Oseaan gevind, insluitend die ooste van Ierland, Skotland, Noorwegen en Rusland. Hoewel die swart kabeljou hoofsaaklik in die noordelike dele van die Atlantiese Oseaan voorkom, is daar ook sporadiese meldings van voorkoms in die subtropiese dele van die Atlantiese Oseaan, veral in die wintermaande wanneer die temperatuur daal. Die soort is nie in die Suid-Atlantiese Oseaan of in die Indiese Oseaan gevind nie. Die verspreiding is sterk beïnvloed deur die oceaantemperatuur, die diepte van die oseaanbodem en die aanwesenheid van voedselbronne. Die swart kabeljou is nie 'n migrerende soort in die tradisionele sin nie, maar vertoon sekere vertikale en horisontale bewegings gedurende die jaar, veral tydens die voortplantingstydperk. In die noorde beweeg die vis na die oppervlakwater in die somer en terug na die dieper water in die winter, terwyl in die suide die bewegings minder uitgesproke is.

Die swart kabeljou leef hoofsaaklik in die diepe, koue waters van die oseaanbodem, waar die temperatuur tussen 0°C en 8°C varieer. Dit is 'n benthos-gerigte soort wat in waters van 200 tot 1500 meter diepte voorkom, hoewel die meeste individue in die 400–1000 meter bereik gevind word. Die soort preferer die kruin- of kalksteen-gebaseerde bodems, met 'n mengsel van sand, modder en rots, wat 'n goeie plek bied vir verborge voedselbronne soos kriekspriet, kreeftjies en ander klein invertebrate. Die vis is nie 'n baie aktiewe jager nie, maar gebruik die liggaam om stil te lê en te wag vir voedsel wat bykom. Die waters waar die swart kabeljou voorkom, is gewoonlik donker, met min of geen sonlig, en die druk is hoog, wat die vis se fisiologiese aanpassing vereis. Die soort is ook in areas met 'n lae oksigeninhoud gevind, wat dui op 'n hoë weerstandskrag teen die uiterste omstandighede. In die Noord-Atlantiese Oseaan is die biotopes vaak gekoppel aan die koudwaterstrominge, soos die Oost-Groenlandse Stroom en die Noord-Atlantiese Stroom, wat die temperatuur en voedselvoorsiening beïnvloed. Die swart kabeljou is ook in die ooste van die Noordsee en die Barentssee gevind, waar die waters koud en stabiel is. Die soort vermied die oppervlakwater en die kusgebiede, behalwe tydens die voortplantingstydperk, wanneer jong visse na die oppervlak beweeg. Die biotopes is dus sterk gekoppel aan die diepte, die temperatuur en die sedimentstruktuur van die oseaanbodem.

Die bevolking van die swart kabeljou word in die algemeen as stabiliteit of ligte afname beskou, afhangende van die geografiese area. Volgens die Internasionale Natuurbeserwing-Unie (IUCN) is die soort geklassifiseer as "Nie bedreig nie" (Least Concern), omdat die soort 'n wye verspreiding het en geen aansienlike afname in populasietydperke gedemonstreer het nie. Eers in die 20de eeu begin die visseryindustrie die soort ernstiger te ontgin, veral in die Noord-Atlantiese Oseaan, maar die vangstvolume was tot dan nog relatief laag vergeleke met groter soorte soos die groenlandse kabeljou (Gadus ogac) of die grote kabeljou (Gadus morhua). In die 1960’s en 1970’s het die vangst van swart kabeljou toegeneem as gevolg van die groeiende visseryindustrie in Noorwegen, IJsland en Kanada. Tans is die soort 'n belangrike komponent van die diepwatervissery, maar nie so veel soos ander soorte nie. Die bevolkings in die Noord-Atlantiese Oseaan, veral in die ooste van Groenland en die Noordsee, is redelik stabiel, terwyl die bevolkings in die Barentssee en die Noord-Atlantiese kus van Noord-Amerika liggies afneem. Faktore wat die populasiestatus beïnvloed, sluit in klimaatverandering, oorvissery, en die verandering in die oseaanbodemstruktur as gevolg van menslike aktiwiteite soos olie- en gasboorwerk. Die IUCN noem dat daar geen direkte bedreigings is nie, maar dat die soort gevoelig is vir veranderinge in die koue oseaanomgewing. Daar is geen internasionale beskermingsregulering vir die soort nie, maar die vissery word beheer deur regionale visserykommissies soos die NAFO (Northwest Atlantic Fisheries Organization) en die ICES (International Council for the Exploration of the Sea).

Die swart kabeljou bereik geslagsgewisheid tussen die ouderdom van 3 en 5 jaar, afhangende van die geografiese area en die voedselbeskikbaarheid. Die voortplanting vind meestal in die late winter tot vroeë voorjaar plaas, tussen Junie en September, afhangende van die lokasie. Tijdens hierdie tydperk beweeg die volwasse visse na die oppervlakwater of die middelste diepte om te pare. Die vroulikke vang die mannetjies en vrygawe 'n groot aantal eiers – tussen 100 000 en 300 000 per vrou – wat vry in die water geves word. Die eiers is klein, geelbruin en drijfend, en ontwikkel in die water in 'n paar weke. Die larval fase begin ongeveer 5–7 dae na die eierafsetting, en die jong visse begin in die oppervlakwater te lewe. Gedurende die eerste weke is die larval visse klein en swemend, en hulle voed op plankton. Na ongeveer 3–4 weke begin die jong visse om hul liggaam te transformeer: een oog beweeg na die teenoorgestelde kant, en die liggaam word plat. Hierdie proses, bekend as metamorfose, neem ongeveer 2–3 maande. Die jong visse begin dan in die diep waters te lewe, waar hulle as juveniele visse groei. Die groei is stadig, met 'n gemiddelde groeitempo van 1–2 cm per jaar. Die lewensduur van die swart kabeljou kan tot 25 jaar bereik, met die oudste gevange individue in die 20–22 jarige bereik. Die lewensiklus is dus lang, wat die soort gevoelig maak vir oorvissery, aangesien die populasië nie vinnig kan herstel nie.

Die swart kabeljou is 'n carnivore, wat voedsel voornamelijk uit klein invertebrate en klein visse bestaan. In die diep waters waar die vis lewe, is die voedselbronne beperk, wat die soort aangepas het om effektief te jag in die donker, koue omgewing. Die voeding bestaan hoofsaaklik uit kriekspriet (Amphipoda), kreeftjies (Crustacea), polieke (Polychaeta), amfibieë en klein, platvisse. Die vis gebruik 'n strategie van stil lê, waar hy die liggaam plat op die oseaanbodem plaas en wag vir voedsel wat bykom. Wanneer 'n prooi naby is, gebruik die swart kabeljou 'n snelle, stootbeweging van die mond om die prooi te vang. Die skerp tande in die mond help om die prooi vas te hou, veral indien dit 'n hard skil het. Die vis is nie 'n aktiewe jager nie, maar 'n ambush predator. In die wintermaande, wanneer die voedsel beskikbaarheid daal, kan die swart kabeljou 'n laer metabolisme aanwyk, wat beteken dat dit minder vaak eet en meer energie spaar. Die voedingsgewoontes is ook beïnvloed deur die seisoen: in die voorjaar en somer is die voedsel meer beskikbaar, wat lei tot meer aktiwiteit en groei. Die soort is ook 'n belangrike deel van die voedselketting in die diepwater ecosysteme, as both predator en prooi vir groter visse soos die groenlandse kabeljou, die koepeer, en die visserskalf.

Die swart kabeljou is 'n solitêre, benthos-gerigte vis wat hoofsaaklik in die diep, koue waters van die oseaanbodem lewe. Hy is 'n rustige, voorzigtige vis wat weinig beweging maak, veral wanneer hy nie jag nie. Die vis gebruik die liggaam om plat op die bodem te lê, waar hy goed met die omgewing versmelting. Dit is 'n uitstekende kamerafluit, wat die vis beskerm teen roofdier en helde. Die gedrag is sterk beïnvloed deur die seisoen, die temperatuur en die voedselbeskikbaarheid. In die winter, wanneer die temperatuur daal en die voedsel skaars is, beweeg die vis na die dieper waters en verlaag hy sy metaboliese tempo. In die voorjaar en somer beweeg hy na die oppervlakwater of die middelste diepte, waar die voedsel meer beskikbaar is. Die vis is nie 'n migrerende soort in die tradisionele sin nie, maar vertoon sekere horisontale en vertikale bewegings gedurende die jaar. Tydens die voortplantingstydperk beweeg die volwasse visse na die oppervlakwater om te pare, wat 'n belangrike gedragsverandering is. Die swart kabeljou is ook gevoelig vir geluid en trillings in die water, wat hom laat wegvlug as daar 'n groot beweging is. Die vis is nie aggressief nie, maar sal selfverdedig as hy bedreig word. Die gedrag is dus 'n mengsel van stilheid, voorzichtigheid en selektiewe aktiwiteit, wat die soort aangepas laat word vir die uitdagende omstandighede van die diepwater.

Die swart kabeljou word sedert die 20ste eeu in die kommersiële vissery gevang, veral in Noorwegen, IJsland, Kanada en die Verenigde State. Hoewel dit nie so groot of so gesoek is as ander kabeljou- of turbotsoorte nie, is die vis 'n belangrike komponent van die diepwatervissery. Die vangst word hoofsaaklik met diepsaalvistrawers, vangnette en trellisnette uitgevoer, wat die vis in die 400–1000 meter diepte vang. Die vissery is dikwels in die kombinasie met ander soorte soos die groenlandse kabeljou en die koepeer. In die 1970’s en 1980’s was die vangstvolume gestyg, maar het sedertdien stabiel gebly. In die visserybedryf word die swart kabeljou dikwels as 'n bijprodukt beskou, aangesien die prijs per kilogram laag is. Die vis word gebruik vir vleisproduse, vismeel en visolie, veral in die dierernergie-industrie. In die amateurrusvissery is die soort minder bekend, maar word wel gevang in die ooste van Noorwegen en die kus van IJsland. Die vis is nie 'n populaire doel vir sportvissery nie, aangesien hy klein is en nie 'n groot uitdaging bied nie. Denk aan die koue waters en die diepte, is die vangst moeilik en vereis spesiale uitrusting. Die vissery word gevaarlik en vereis ervaring, en daar is geen reuse-regulering vir die soort nie. Die kommersiële vissery is egter beheer deur regionale instellings soos NAFO en ICES, wat limiete stel op die vangstvolume en die visserytyd.

Die swart kabeljou word in die kommersiële industrie hoofsaaklik verwerk tot vismeel, visolie en dierernergie. Die vleis is klein en minder gesoek as ander vissoorte, maar word wel gebruik in die produksie van visproduk, veral in die EU en Noorwegen. Die vis word ook in die vervaardiging van visblokkies en vispaste gebruik, waar die vleis in klein stukke gesny word. Die visolie, wat uit die lewer en vleis verkry word, word gebruik in die produksie van omega-3-supplemente en kosproducte. In wetenskaplike navorsing is die swart kabeljou belangrik as modelorganisme vir die studie van die adaptasie aan die diepwateromgewing. Onderzoeksprojekte fokus op die fisiologie van die vis, veral hoe hy oorleef in die koue, hoge druk en lae oksigeninhoud. Navorsers het ook die genoom van die soort bestudeer om die evolusie van platvissies te begryp. Die swart kabeljou is ook 'n belangrike deel van die biosfeer in die Noord-Atlantiese Oseaan, en word gebruik in voedselkettingmodelle. Die soort word ook bestudeer in verband met klimaatverandering, aangesien die temperatuur van die oseaan beroer kan raak. Navorsers gebruik die swart kabeljou om die impak van menslike aktiwiteite op die oseaanbodem te meet, veral in die konteks van oorvissery en olie- en gasboorwerk.

Die swart kabeljou speel 'n belangrike rol in die diepwater ekosisteem van die Noord-Atlantiese Oseaan. As 'n predators, help hy om die populasie van klein invertebrate soos kriekspriet en kreeftjies te beheer, wat voedsel is vir ander visse en dierlike organismes. Aan die ander kant is die swart kabeljou self 'n prooi vir groter visse soos die groenlandse kabeljou, die koepeer en die visserskalf. Hierdie interaksie maak die soort 'n sleutelrol in die voedselketting van die diepwater. Die soort dra ook by tot die oseaanbodembio-diversiteit, aangesien hy die bodemstruktuur verander deur te beweeg en te graven. Die beskerming van die swart kabeljou is nie direk ingevolg, maar word deur die beheer van die visseryindustrie en die beskerming van die oseaanbodem verseker. Regionale visserykommissies soos NAFO en ICES stel limiete op die vangstvolume en die visserytyd. Daar is geen internasionale beskermingsregulering vir die soort nie, maar die IUCN het die soort as "Nie bedreig nie" klassifiseer. Die soort is gevoelig vir klimaatverandering, aangesien die temperatuur van die oseaan beroer kan raak. Navorsers beveel aan dat die vissery beheer moet word om die ekologiese balans te behou.

Die swart kabeljou het geen groot rol in die historiese of kulturele tradisies van mense gehad nie. In die middeleeue en vroeë moderne tydperk was die vis nie belangrik nie, aangesien die vissery in die diepwater nie moontlik was nie. In die 19de eeu begin die vissery in die Noord-Atlantiese Oseaan groei, en die swart kabeljou is begin gevang as 'n byprodukt. In Noorwegen en IJsland is die vis in die 20ste eeu in die visserybedryf geïntegreer, maar nie soos 'n primêre produk nie. Die soort is ook nie in die etniese of religieuse tradisies van die Noord-Atlantiese gemeenskappe opgenome nie. In die 21ste eeu is die swart kabeljou meer bekend as 'n wetenskaplike en ekologiese belangrike soort, veral in die konteks van die diepwater ekosisteem. Die vis is ook in wetenskaplike literatuur en dokumentêre films verskyn, waar hy as 'n voorbeeld van die aanpasbaarheid van visse in extreme omstandighede beskou word.

Mens se verhouding tot die swart kabeljou is hoofsaaklik kommersieel en wetenskaplik. Die vis word nie as 'n voorkeursvoedsel beskou nie, maar word in die visserybedryf gevang as 'n byprodukt. Die vissery is geïntegreer in die industriële vissery, waar die vis verwerking tot vismeel en visolie plaasvind. Die mens se verhouding is dus nie sentimenteel of kultureel nie, maar pragmatiek. Die vis is ook nie 'n populaire vis vir sportvissery nie, aangesien hy klein is en in die diepwater lewe. Die verhouding is dus gebaseer op nuttigheid en wetenskaplike belang. Die mens probeer ook die soort beskerm deur die beheer van die vissery en die beskerming van die oseaanbodem. Die verhouding is dus 'n mengsel van gebruik, beheer en studie.

Die swart kabeljou is een van die min visse wat in die diepste delen van die oseaan lewe, waar die druk meer as 100 keer die aardoppervlakdrup is. Die soort kan tot 25 jaar oud word, wat 'n uitsonderlik lange lewensduur is vir 'n vis van sy grootte. Die swart kabeljou is ook een van die min visse wat in die diepwater 'n hoge weerstand teen klimaatverandering toon. Die soort is ook die enigste soort binne die familie Pleuronectidae wat in die Arktiese oseaan voorkom. Die vis het 'n unieke vorm van voeding: hy eet nie net klein invertebrate nie, maar ook klein visse wat hy op die oseaanbodem vang. Die swart kabeljou is ook die enigste soort wat in die diepwater 'n groot aantal eiers vrygawe, wat 'n voordeel is vir die oorlewing van die soort. Die soort is ook die enigste soort wat in die diepwater 'n hoge weerstand teen oksigengebrek toon.