Muskox (Bò xạ hương) (Ovibos moschatus)

Bò xạ hương (Ovibos moschatus) là một loài động vật có vú lớn, thuộc họ Bovidae, sống chủ yếu ở vùng cực Bắc của bán cầu Bắc. Đây là loài duy nhất còn tồn tại trong chi Ovibos, với hình dáng đặc trưng mang vẻ cổ xưa, phản ánh sự tiến hóa lâu đời trong môi trường băng giá khắc nghiệt. Loài này nổi tiếng nhờ lớp lông dài, dày như áo khoác chống rét, cùng cặp sừng cong ngược về phía sau – biểu tượng cho sức mạnh và khả năng tự vệ. Bò xạ hương được xem là một trong những biểu tượng sinh học quan trọng của vùng tundra Bắc Cực, không chỉ vì vẻ ngoài ấn tượng mà còn vì vai trò sinh thái và văn hóa sâu sắc. Dù từng bị săn bắt quá mức khiến số lượng suy giảm nghiêm trọng, hiện nay quần thể đã được phục hồi phần nào nhờ các chương trình bảo tồn hiệu quả.

Tên khoa học Ovibos moschatus được đặt bởi nhà sinh vật học người Thụy Điển Carl Linnaeus vào năm 1758 trong lần xuất bản thứ mười của tác phẩm Systema Naturae. Từ "Ovibos" đến từ hai phần Hy Lạp: "ovi-", nghĩa là "cừu", và "bos", nghĩa là "trâu", phản ánh đặc điểm ngoại hình vừa giống cừu vừa giống trâu của loài này. "Moschatus" có nguồn gốc từ tiếng Latinh "moschus", tức "xạ hương", do mùi đặc trưng mà con đực tiết ra từ tuyến dưới đuôi – một chất thơm mạnh mẽ, tương tự như xạ hương của loài mồi (muskrat), dù không liên quan trực tiếp về mặt hóa học. Tên tiếng Việt "Bò xạ hương" bắt nguồn từ đặc điểm mùi hương này, mặc dù thực tế mùi chỉ rõ rệt khi con đực trưởng thành hoặc trong mùa sinh sản. Trong tiếng Anh, loài được gọi là "muskrat" hay "musquash", nhưng cách gọi phổ biến nhất là "muskox". Người Inuit, dân tộc bản địa vùng Bắc Cực, gọi nó bằng nhiều tên khác nhau tùy theo khu vực – ví dụ như "qalupalik" ở Greenland hay "tuktu" ở Canada – đều mang ý nghĩa gắn bó với văn hóa và sinh kế truyền thống. Tên gọi phản ánh sự kết nối sâu sắc giữa loài và con người bản địa, nơi chúng không chỉ là nguồn thức ăn mà còn là biểu tượng của sức bền, đoàn kết và sự sống sót trước thiên nhiên khắc nghiệt.

Bò xạ hương là một trong những loài thú có vú lớn nhất sống ở vùng tundra Bắc Cực, với chiều cao đạt tới 1,2 mét tại vai và chiều dài cơ thể từ 2,1 đến 2,4 mét. Con đực thường nặng hơn con cái, dao động từ 300 đến 450 kg, trong khi con cái nhẹ hơn, khoảng 200–300 kg. Đặc điểm nổi bật nhất là lớp lông siêu dày, dài tới 60 cm, bao phủ toàn thân, tạo thành một lớp áo chống lạnh kép gồm lông bên ngoài cứng, thô và lông bên trong mềm mại, dày đặc như bông. Lớp lông này giúp giữ nhiệt hiệu quả, thậm chí khi nhiệt độ xuống dưới -40°C. Da của bò xạ hương rất dày, có thể chịu được lực va chạm mạnh, phù hợp với hành vi phòng thủ tập thể. Đầu to, khuôn mặt dẹt, mắt nhỏ nhưng sắc nét, tai ngắn, mũi rộng và đôi môi linh hoạt giúp hút thức ăn từ dưới tuyết. Cặp sừng dài, cong ngược về phía sau, có thể dài tới 60–90 cm, mọc từ đỉnh đầu, tạo thành một vòng tròn kín khi nhìn từ trên xuống. Sừng không chỉ dùng để tấn công kẻ thù mà còn là công cụ giao tiếp xã hội và đánh dấu lãnh thổ. Con đực thường có sừng to và cong hơn con cái, đồng thời có bộ lông ngực và bụng dài hơn, tạo nên vẻ ngoài hùng dũng. Màu lông chủ yếu là đen xám hoặc nâu xám, đậm dần ở phần lưng và cánh tay, trong khi bụng và chân thường sáng hơn. Mắt có màu nâu sẫm, luôn cảnh giác, phản ánh sự thích nghi với môi trường tối kéo dài vào mùa đông. Khi di chuyển, bò xạ hương đi chậm rãi nhưng chắc chắn, bàn chân rộng, có móng dày, giúp phân tán trọng lượng trên tuyết mềm, tránh lún sâu.

Bò xạ hương sở hữu hệ thống sinh lý vượt trội để thích nghi với điều kiện khắc nghiệt của vùng cực Bắc. Hệ tuần hoàn của chúng hoạt động hiệu quả ngay cả khi nhiệt độ môi trường giảm sâu, với khả năng co mạch máu tại da để giảm mất nhiệt. Tim của bò xạ hương có thể bơm máu mạnh mẽ, đảm bảo oxy được vận chuyển ổn định đến các cơ quan nội tạng dù trong tình trạng thiếu oxy do lạnh. Chúng có khả năng giảm nhịp tim và hô hấp khi nghỉ ngơi, giúp tiết kiệm năng lượng – một chiến lược sống còn trong mùa đông kéo dài. Hệ tiêu hóa được thiết kế để xử lý thực vật nghèo dinh dưỡng: dạ dày đa ngăn (ba ngăn chính, một ngăn phụ) cho phép tiêu hóa hiệu quả chất xơ, cellulose và lignin trong cây cỏ khô. Bò xạ hương có khả năng nhai lại (rumination) nhiều lần trong ngày, giúp phân giải thức ăn kỹ hơn. Khả năng dự trữ mỡ trong cơ thể cũng rất cao – đặc biệt ở con đực, nơi tích tụ mỡ dưới da và trong cơ bắp, hỗ trợ sống sót qua mùa thiếu thức ăn. Hệ miễn dịch của chúng được điều chỉnh linh hoạt, phản ứng nhanh với các mầm bệnh tiềm ẩn trong môi trường băng tuyết. Hormone sinh dục, đặc biệt là testosterone ở con đực, tăng cao trong mùa sinh sản (tháng 7–8), thúc đẩy hành vi giao phối, cạnh tranh và bảo vệ đàn. Bò xạ hương cũng có khả năng phát hiện âm thanh xa, cảm nhận rung động qua đất và thậm chí nhận diện mùi hương qua gió – những giác quan quan trọng để cảnh báo sớm về kẻ săn mồi như chó sói hay gấu. Một điểm độc đáo là chúng có thể ngủ trong tư thế đứng, với chân trước hơi khép, nhờ hệ xương và cơ bắp phát triển tốt, giúp tiết kiệm năng lượng và sẵn sàng chạy trốn nếu cần. Nhờ những đặc điểm sinh lý này, bò xạ hương có thể sống sót trong điều kiện khắc nghiệt mà ít loài nào có thể làm được.

Hiện nay, bò xạ hương phân bố chủ yếu ở ba khu vực lớn trên bán cầu Bắc: Bắc Cực Canada (đặc biệt là Vùng Đảo Bắc Cực, Nunavut, Yukon, và vùng ven biển Hudson Bay), Greenland (thuộc Vương quốc Đan Mạch), và một số khu vực ở Nga (vùng Siberia phía Đông, gần sông Kolyma và khu vực Bering Sea). Trước đây, loài từng có mặt rộng khắp Bắc Mỹ và Bắc Âu, từ Alaska đến Scandinavia, nhưng đã bị tuyệt chủng ở hầu hết các khu vực do săn bắt quá mức từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20. Hiện nay, quần thể tự nhiên chỉ còn tồn tại ở các vùng hoang vu, ít người sinh sống, nơi có khí hậu lạnh quanh năm và thảm thực vật tundra. Các quần thể ở Canada chiếm phần lớn, với hơn 100.000 cá thể, trong khi Greenland có khoảng 25.000–30.000 con. Ở Nga, quần thể nhỏ hơn, khoảng vài nghìn con, chủ yếu sống ở vùng tundra phía đông Bắc Siberia. Ngoài ra, một số quần thể được tái lập nhân tạo tại Hoa Kỳ (ví dụ như ở Alaska), Iceland (tái sinh từ 1950), và Phần Lan (từ 1990), nhằm phục hồi loài và nghiên cứu sinh thái. Sự phân bố hiện nay bị giới hạn bởi ranh giới tundra – nơi có lớp đất đóng băng vĩnh cửu (permafrost), độ ẩm thấp, và thực vật chủ yếu là dương xỉ, cây bụi thấp, cỏ tundra và rêu. Bò xạ hương không thể sống ở vùng rừng thông (taiga) do nhiệt độ cao hơn và độ ẩm lớn, cũng như thiếu thức ăn phù hợp. Do đó, phạm vi phân bố tự nhiên chỉ nằm trong vùng khí hậu cực lạnh, với nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất dưới 10°C và tháng lạnh nhất dưới -30°C.

Bò xạ hương sống chủ yếu trong môi trường tundra Bắc Cực – một hệ sinh thái đặc trưng với đất đóng băng vĩnh cửu, thời tiết khắc nghiệt, mùa hè ngắn và mùa đông kéo dài. Môi trường sống lý tưởng của chúng bao gồm các vùng đồng cỏ mở, thảo nguyên tundra, vùng núi đá, và các thung lũng hẹp nơi có độ dốc vừa phải để dễ di chuyển và tìm kiếm thức ăn. Những khu vực này thường có độ cao từ 0 đến 1.000 mét so với mực nước biển, nhưng có thể lên tới 2.000 mét ở một số vùng như Greenland. Thảm thực vật ở đây chủ yếu gồm cỏ tundra, dương xỉ, rêu, cây bụi thấp (như cây anh đào tundra, cây liễu tundra), và một số loại cây thân thảo. Bò xạ hương lựa chọn những nơi có bề mặt đất khô ráo, tránh vùng đất ngập nước hoặc lầy lội do mùa tan băng gây ra. Chúng thường tránh các khu vực có nhiều cây cối, vì điều này làm giảm tầm nhìn, cản trở việc phát hiện kẻ thù và ảnh hưởng đến hành vi di cư. Một yếu tố quan trọng nữa là vị trí gần nguồn nước ngọt – dù là hồ nhỏ, suối chảy qua băng tuyết, hay sông băng tan – để uống nước. Bò xạ hương cũng ưa thích các khu vực có địa hình che chắn như sườn đồi, đá vách, hoặc hang đá nhỏ, nơi có thể trú ẩn khỏi gió mạnh và tuyết rơi. Trong mùa hè, chúng thường di chuyển đến các vùng cao nguyên hoặc vùng ven biển để tránh muỗi và ruồi, những loài gây phiền toái và truyền bệnh. Môi trường sống của bò xạ hương còn chịu ảnh hưởng mạnh bởi biến đổi khí hậu: sự tan băng sớm, mưa nhiều hơn, và sự xâm lấn của thực vật vùng ôn đới đang làm thay đổi cấu trúc thảm thực vật, ảnh hưởng đến nguồn thức ăn và thói quen di cư. Điều này khiến môi trường sống ngày càng bị thu hẹp, buộc các quần thể phải di chuyển xa hơn hoặc đối mặt với cạnh tranh gay gắt hơn.

Bò xạ hương là loài động vật xã hội cao, sống theo bầy đàn có tổ chức chặt chẽ. Bầy thường gồm từ 10 đến 20 cá thể, nhưng có thể lên tới 100 con trong mùa sinh sản hoặc di cư. Bầy do một con đực đầu đàn dẫn dắt, thường là con khỏe mạnh, có sừng lớn và tuổi đời cao, có quyền kiểm soát tài nguyên, lãnh thổ và việc giao phối. Con cái và con non luôn ở trung tâm bầy, trong khi con đực trưởng thành và chưa giao phối thường đứng ở biên giới, bảo vệ đàn khỏi mối đe dọa. Hành vi xã hội được thể hiện qua nhiều tín hiệu: gầm gừ, hí, va chạm sừng, và cử chỉ thân thể như hạ thấp đầu, vẫy đuôi, hoặc dậm chân. Khi có nguy hiểm, đàn sẽ lập tức hình thành vòng tròn – một chiến thuật phòng thủ nổi tiếng: con cái và con non đứng ở giữa, con đực đứng ngoài, mặt hướng ra ngoài, sừng đâm thẳng về phía kẻ thù. Chiến thuật này đã chứng minh hiệu quả trước các con sói, đặc biệt khi chúng tấn công từ phía sau. Bò xạ hương cũng có hành vi "dẫn đường" – con đầu đàn thường đi trước, khám phá đường đi mới, dẫn cả đàn qua những đoạn băng tuyết khó đi. Chúng có khả năng nhớ đường di cư lâu dài, sử dụng các địa danh như dòng sông, dãy núi, hoặc vết xe cũ làm điểm mốc. Giao tiếp bằng âm thanh rất phong phú: con đực gầm gừ để tuyên bố lãnh thổ, con cái kêu gọi con non, và con non kêu "bèo" khi bị lạc. Mùi cơ thể cũng đóng vai trò quan trọng – con đực tiết ra chất xạ hương từ tuyến dưới đuôi để đánh dấu lãnh thổ và thu hút con cái. Hành vi xã hội giúp tăng tỷ lệ sống sót, đặc biệt trong mùa đông khắc nghiệt, khi nguồn thức ăn khan hiếm và kẻ săn mồi hoạt động mạnh.

Sinh sản ở bò xạ hương diễn ra vào mùa hè, từ tháng 7 đến tháng 8, khi thời tiết ấm hơn và nguồn thức ăn dồi dào. Con đực đạt đến độ trưởng thành sinh dục lúc 4–5 tuổi, trong khi con cái trưởng thành sớm hơn, khoảng 3–4 tuổi. Mùa giao phối là thời điểm căng thẳng: các con đực cạnh tranh gay gắt bằng cách va chạm sừng, gầm gừ, và thử thách sức mạnh. Những con đực mạnh nhất sẽ giành quyền giao phối với nhiều con cái trong đàn. Thời kỳ mang thai kéo dài khoảng 8 tháng, từ cuối mùa hè đến đầu mùa xuân, với thời điểm sinh con vào tháng 5–6, khi thời tiết bắt đầu ấm lên và thức ăn dồi dào. Mỗi lần sinh, con cái chỉ đẻ một con non, hiếm khi sinh đôi. Con non được sinh ra với trọng lượng khoảng 20–30 kg, có thể đứng và đi lại ngay trong vòng 1 giờ sau khi sinh – một lợi thế sống còn trong môi trường đầy rủi ro. Lông sơ sinh màu nâu xám, sau vài tuần chuyển sang màu đen xám như mẹ. Con non được bú sữa mẹ trong 6–8 tháng, nhưng bắt đầu ăn cỏ từ 2–3 tuần tuổi. Mẹ chăm sóc con non rất sát sao, bảo vệ khỏi kẻ thù và dẫn dắt đi ăn. Sau 12–18 tháng, con non bắt đầu rời đàn mẹ để gia nhập nhóm con non hoặc đàn nam giới. Tuổi thọ trung bình trong tự nhiên là 15–20 năm, nhưng một số cá thể sống đến 25 năm. Con đực già thường bị loại khỏi đàn, không còn tham gia giao phối, và sống đơn độc hoặc trong nhóm nam giới già. Sự sinh sản phụ thuộc vào sức khỏe đàn, mật độ quần thể, và điều kiện môi trường – nếu mùa đông quá khắc nghiệt, tỷ lệ sinh sản có thể giảm đáng kể.

Bò xạ hương là loài ăn thực vật (herbivore), chuyên ăn các loại thực vật tundra giàu chất xơ và ít dinh dưỡng. Chế độ ăn của chúng bao gồm cỏ tundra, rêu, dương xỉ, cây bụi thấp (liễu tundra, cây anh đào tundra), và một số loại cây thân thảo. Chúng không ăn thực vật có hoa nhiều vì hàm lượng protein thấp. Để lấy thức ăn dưới lớp tuyết dày, bò xạ hương dùng chân trước và mũi để đào tuyết, tạo thành các hố sâu đến 60 cm. Hành vi này được gọi là "đào tuyết" (snow scratching) và là một kỹ năng sống còn. Chúng có thể đào tuyết trong thời gian dài, tận dụng sự kiên trì và sức mạnh cơ bắp. Bò xạ hương cũng có thể ăn cây khô, vỏ cây, và lá cây rụng – những nguồn thức ăn ít được chú ý nhưng vẫn cung cấp một phần năng lượng. Trong mùa hè, khi thực vật mọc mạnh, chúng ăn nhiều hơn, tích trữ năng lượng cho mùa đông. Chúng ăn cả ngày, có thể dành tới 12–14 giờ mỗi ngày cho việc kiếm ăn, đặc biệt vào buổi sáng và chiều. Bò xạ hương có khả năng tiêu hóa hiệu quả chất xơ nhờ hệ vi sinh vật trong dạ dày, giúp phân giải cellulose. Chúng cũng có thể sống sót trong thời gian dài mà không cần nước, vì thức ăn chứa đủ độ ẩm. Trong mùa đông, khi tuyết dày và thức ăn khan hiếm, chúng giảm hoạt động, tiết kiệm năng lượng, và chỉ di chuyển khi cần thiết. Việc kiếm ăn thường diễn ra theo nhóm, giúp tăng hiệu quả và giảm nguy cơ bị săn mồi. Hành vi kiếm ăn cũng bị ảnh hưởng bởi thời tiết: mưa lớn, tuyết rơi nhiều, hoặc băng tuyết trơn trượt làm giảm khả năng di chuyển và đào tuyết, dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng.

Bò xạ hương có giá trị kinh tế và thực tiễn cao, đặc biệt đối với cộng đồng bản địa vùng Bắc Cực. Lông của chúng là nguồn nguyên liệu quý giá – lớp lông bên trong (underwool) được gọi là "qiviut", một trong những loại lông mềm nhất và ấm nhất thế giới, vượt cả lông cừu và lông dê. Qiviut có khả năng giữ nhiệt gấp 8 lần lông cừu, nhẹ hơn, không bị xù, và không gây kích ứng. Nó được dùng để dệt áo khoác, khăn quàng, găng tay, và len cao cấp, thường được bán với giá cao tại thị trường thời trang bền vững. Ước tính mỗi con bò xạ hương trưởng thành cho khoảng 200–400 gram qiviut mỗi năm, và việc thu hoạch được thực hiện hàng năm một cách nhân đạo – chỉ lấy lông rụng tự nhiên hoặc cắt nhẹ khi lông rụng. Ngoài lông, thịt bò xạ hương cũng được tiêu thụ – có vị ngọt, ít mỡ, giàu protein và sắt, được coi là thực phẩm sạch, ít kháng sinh. Người Inuit và các cộng đồng bản địa thường ăn thịt tươi, nấu canh, hoặc chế biến thành món khô. Xương, sừng, và da cũng được dùng để làm đồ thủ công mỹ nghệ, vũ khí, hoặc dụng cụ sinh hoạt. Trong lĩnh vực du lịch sinh thái, bò xạ hương là điểm thu hút lớn tại các công viên quốc gia như Wood Buffalo (Canada), nơi du khách có thể quan sát loài này trong tự nhiên. Ngoài ra, bò xạ hương còn được dùng trong nghiên cứu sinh học, sinh thái học, và bảo tồn – giúp hiểu rõ hơn về thích nghi sinh lý với khí hậu cực đoan. Việc nuôi trồng bò xạ hương ở một số nước như Mỹ, Iceland, và Phần Lan cũng đang phát triển, nhằm tạo nguồn cung qiviut và thịt bền vững, giảm áp lực lên quần thể tự nhiên.

Bò xạ hương đóng vai trò then chốt trong hệ sinh thái tundra Bắc Cực. Chúng là loài ăn cỏ chính, giúp kiểm soát sự phát triển của cây bụi và duy trì sự cân bằng trong thảm thực vật. Việc đào tuyết để kiếm ăn cũng góp phần làm thoáng khí đất, cải thiện điều kiện sinh trưởng cho các loài thực vật khác. Ngoài ra, xác chết của bò xạ hương cung cấp thức ăn cho các loài phân hủy và động vật ăn thịt, như gấu Bắc Cực, chó sói, và chim ăn xác. Tuy nhiên, loài này đã từng bị đe dọa nghiêm trọng do săn bắt quá mức từ thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20, khiến quần thể suy giảm mạnh, gần như tuyệt chủng ở Bắc Mỹ. Đến năm 1900, chỉ còn khoảng 1.000 con sống trong tự nhiên. Từ đó, các biện pháp bảo tồn đã được triển khai: việc cấm săn bắt, tái sinh quần thể từ các cá thể còn sót lại, và phóng thích nhân tạo vào các khu vực phù hợp. Hiện nay, bò xạ hương được xếp vào nhóm "Không có nguy cơ tuyệt chủng" (Least Concern) trên Sách Đỏ IUCN, nhưng vẫn cần giám sát chặt chẽ. Các chương trình bảo tồn bao gồm theo dõi quần thể bằng máy bay không người lái, camera bẫy, và theo dõi GPS. Ở Canada, quản lý quần thể được thực hiện bởi chính quyền tỉnh bang và cộng đồng bản địa theo mô hình "quản lý cộng đồng". Ở Greenland, chính phủ có quy định nghiêm ngặt về số lượng được săn bắt mỗi năm. Ngoài ra, việc bảo tồn habitat, kiểm soát biến đổi khí hậu, và hạn chế sự xâm lấn của các loài ngoại lai cũng là ưu tiên. Các tổ chức như WWF, Arctic Council, và các viện nghiên cứu quốc tế đang hợp tác để theo dõi xu hướng sinh học và phát triển chiến lược bảo tồn dài hạn.

Mặc dù bò xạ hương đã được phục hồi phần nào, tương tác với con người vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Săn bắt hợp pháp – dù được kiểm soát – vẫn là mối lo ngại, đặc biệt khi nhu cầu về qiviut và thịt tăng cao. Nếu không quản lý chặt chẽ, việc săn bắt có thể vượt ngưỡng bền vững, làm suy giảm quần thể. Biến đổi khí hậu là mối đe dọa lớn nhất: sự tan băng sớm, mưa nhiều, và thời tiết thất thường làm thay đổi cấu trúc tundra, giảm nguồn thức ăn, làm tăng bệnh tật (như ký sinh trùng, nhiễm trùng da), và khiến bò xạ hương phải di cư xa hơn, gặp nhiều rủi ro. Sự gia tăng dân số và hoạt động khai thác (dầu khí, khai mỏ, giao thông) tại vùng Bắc Cực gây phân mảnh môi trường sống, làm gián đoạn hành vi di cư và sinh sản. Ngoài ra, sự xâm lấn của các loài ngoại lai – như gấu Bắc Cực di chuyển vào vùng tundra do mất môi trường sống – làm tăng áp lực săn mồi. Một nguy cơ khác là sự lây lan bệnh tật từ gia súc nuôi trồng sang bò xạ hương – điều này có thể xảy ra khi các khu vực chăn nuôi gần khu vực sống của chúng. Cuối cùng, sự thay đổi văn hóa và kinh tế ở cộng đồng bản địa – như chuyển sang lối sống đô thị – có thể làm giảm kiến thức truyền thống về quản lý và bảo tồn loài. Tất cả những yếu tố này tạo thành một chuỗi nguy cơ phức tạp, đòi hỏi sự hợp tác liên ngành và liên quốc gia để giảm thiểu tác động.

Bò xạ hương có vai trò nền tảng trong văn hóa và lịch sử của các dân tộc bản địa vùng Bắc Cực, đặc biệt là người Inuit, Yupik, và Dene. Chúng không chỉ là nguồn thức ăn, mà còn là biểu tượng của sự sống còn, sức mạnh, và tinh thần đoàn kết. Trong các truyền thuyết, bò xạ hương thường được miêu tả như sinh vật thần thánh, được ban cho sức mạnh để bảo vệ đàn con trước thiên nhiên khắc nghiệt. Nhiều câu chuyện kể về việc bò xạ hương giúp người Inuit sống sót trong mùa đông dài bằng cách cung cấp thịt, lông, và da. Lông qiviut được xem là "lông thiêng", dùng để may áo cho các nhà lãnh đạo, thầy tu, hoặc trong các lễ hội quan trọng. Bò xạ hương cũng xuất hiện trong nghệ thuật dân gian: điêu khắc bằng sừng, vẽ trên da, và các bản đồ bằng xương. Trong văn hóa truyền thống, việc săn bò xạ hương phải tuân theo quy tắc nghiêm ngặt – chỉ được săn khi cần thiết, phải cầu nguyện, và dùng toàn bộ cơ thể để tránh lãng phí. Ngày nay, bò xạ hương vẫn là biểu tượng của bản sắc văn hóa Bắc Cực, xuất hiện trên tiền giấy, tem, và cờ của các vùng như Nunavut. Nhiều lễ hội văn hóa ở Canada và Greenland vẫn tôn vinh loài này, như "Muskox Festival" ở Nuuk (Greenland), nơi tổ chức các cuộc thi, triển lãm, và buổi kể chuyện. Việc bảo tồn bò xạ hương không chỉ là bảo vệ một loài động vật, mà còn là bảo tồn di sản văn hóa, tri thức, và bản sắc dân tộc.

Việc săn bắt bò xạ hương được kiểm soát nghiêm ngặt ở các quốc gia có quần thể tự nhiên. Ở Canada, mỗi tỉnh bang (như Nunavut, Yukon) có quy định riêng về số lượng được săn mỗi năm, dựa trên khảo sát quần thể. Người bản địa được cấp phép săn bắt để phục vụ sinh kế và văn hóa, với mục tiêu bền vững. Ở Greenland, chính phủ cấp phép cho người dân địa phương săn 200–300 con mỗi năm, tùy theo số lượng đàn. Tại Hoa Kỳ (Alaska), việc săn bắt được quản lý bởi Cơ quan Bảo tồn Hoang dã Liên bang. Săn bắt không được phép trong mùa sinh sản (tháng 5–8) và phải tuân thủ quy trình kiểm tra sau khi giết. Việc sử dụng súng cỡ lớn, đạn dược phù hợp, và kỹ thuật săn đúng cách là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo giết chết nhanh chóng, giảm đau đớn. Các cá thể trẻ, mẹ với con non, và con đực già thường bị cấm săn. Ngoài ra, việc buôn bán thương mại qiviut, thịt, hoặc sừng phải có giấy phép và tuân thủ luật pháp quốc tế (CITES). Mặc dù vậy, nạn săn trộm vẫn xảy ra ở một số khu vực, đặc biệt khi giá qiviut tăng cao. Các cơ quan bảo tồn đang tăng cường giám sát bằng công nghệ như drone và camera bẫy.

Bò xạ hương là loài có nhiều điều bí ẩn và bất ngờ. Thứ nhất, chúng có thể sống mà không cần nước – vì thức ăn chứa đủ độ ẩm. Thứ hai, lớp lông qiviut của chúng có thể giữ nhiệt tốt hơn cả lông cừu và lông dê, và không bị xù khi ướt. Thứ ba, bò xạ hương có thể "sống" bằng cách giảm nhịp tim xuống chỉ 30 lần/phút trong mùa đông, tiết kiệm năng lượng. Thứ tư, chúng có thể di chuyển qua tuyết sâu tới 1 mét mà không lún – nhờ bàn chân rộng và móng dày. Thứ năm, khi bị đe dọa, đàn có thể hình thành vòng tròn bảo vệ – một chiến thuật phòng thủ được ghi nhận từ thế kỷ 18. Thứ sáu, bò xạ hương có thể nghe âm thanh từ xa hơn 2 km và cảm nhận rung động qua đất – giúp phát hiện sói hay gấu. Thứ bảy, chúng có thể sống sót trong điều kiện thiếu oxy, nhờ hệ tuần hoàn hiệu quả. Thứ tám, con đực có thể tiết ra chất xạ hương mạnh hơn cả loài mồi, dùng để đánh dấu lãnh thổ và thu hút bạn tình. Thứ chín, bò xạ hương có thể sống tới 25 năm trong tự nhiên – một trong những loài có tuổi thọ cao nhất trong họ Bovidae. Thứ mười, chúng là một trong số ít loài có thể sống ở vùng có nhiệt độ dưới -40°C mà không cần trốn vào hang.